Ma cà rồng - Ma quỷ, tưởng tượng và bản sắc, xã hội Thái (bìa mềm)

Ma cà rồng – Ma quỷ, tưởng tượng và bản sắc, xã hội Thái của Nguyễn Mạnh Tiến là công trình dân tộc học có nhiều đóng góp đáng chú ý cho hiểu biết về vùng văn hóa Thái ở Việt Nam. Khởi phát từ sự tò mò học thuật trước một cuốn sách phổ thông đầu thế kỷ 20 viết về ma cà rồng, tác giả đã thực hiện một hành trình truy tìm kéo dài nhiều năm trong các thư tịch cổ, sách vở cận đại, tư liệu thực địa và ký ức văn hóa bản địa để dựng lại lịch sử tri thức của hiện tượng này. Điểm đáng chú ý của quyển sách này nằm ở chỗ tác giả không xem ma cà rồng như hiện tượng mê tín đơn giản, mà coi nó như sự kiện dân tộc học. Từ góc nhìn này, ma cà rồng trở thành một cửa sổ giúp ta nhìn vào những vấn đề rộng lớn hơn: cấu trúc tưởng tượng của cộng đồng, cách các xã hội miền núi diễn giải bệnh tật và cái chết, sự hình thành các diễn ngôn về “ma thiêng nước độc” trong lịch sử nhận thức của người miền xuôi về miền núi thượng du.

Lâu nay, ma cà rồng thường được đọc như một hình tượng vay mượn từ phương Tây, gắn với các truyền thuyết Gothic hay văn hóa đại chúng hiện đại. Tuy nhiên, Ma cà rồng - Ma quỷ, tưởng tượng và bản sắc, xã hội Thái của Nguyễn Mạnh Tiến đưa người đọc đến một hướng tiếp cận khác: ma cà rồng không phải là khái niệm nhập khẩu đơn thuần, mà là hiện tượng đã được ghi nhận, biến dạng và tái kiến tạo trong nhiều tầng văn bản của lịch sử Việt Nam. Từ các thư tịch trung đại đến đến các ghi chép cận đại và những khảo tả dân tộc chí đầu thế kỷ 20, hình tượng “ma hút máu” xuất hiện dưới nhiều tên gọi khác nhau: “phi phống”, “ma cà rồng”, “phi đầu Lạo tử”... Không tồn tại như một thực thể thống nhất, nó di chuyển giữa các hệ tri thức - từ dân gian, Nho học, báo chí, cho đến từ điển hiện đại, mỗi lần lại mang một ý nghĩa khác.

Bên cạnh việc khảo cứu thư tịch, Nguyễn Mạnh Tiến còn thực hiện nhiều chuyến đi thực địa, gặp gỡ người dân và trí thức Thái bản địa để lần theo dấu vết của hiện tượng này trong đời sống. Thay vì xác nhận hay phủ quyết ma cà rồng, cuốn sách tập trung vào cách nó được ghi chép, được kể lại và được tin tưởng như một sản phẩm của diễn ngôn văn hóa, nơi tri thức, quyền lực và trí tưởng tượng cùng tham gia vào việc kiến tạo một sự thật xã hội.